Prawica Rzeczypospolitej
Prawica Rzeczypospolitej na Facebook
Prawica Rzeczypospolitej na YouTube
ECPM

Wsparcie

Newsletter Prawicy
Jeeli chcesz otrzymywa informacje o nowociach na stronie i dziaalnoci Prawicy.
» Zamawiam
Struktury lokalne
Do pobrania
Logo Prawicy Rzeczypospolitej.
Logo Prawicy Rzeczypospolitej
Szukaj
Aktualnoci
21-04-2013
Marian Pika: Wyzwanie i odpowied

W historii Chrzecijastwa, zawsze gdy Koci stawa wobec nowych wyzwa i zagroe, znajdoway si rodowiska, ktre nie tylko potrafiy zdefiniowa sytuacj, ale przede wszystkim znale adekwatn odpowied stwarzajc nowe szanse dla misji ewangelizacyjnej. Tak byo w VI wieku, gdy w. Benedykt i Kasjodor wyznaczyli kierunki intelektualnej i edukacyjnej, a w konsekwencji i misyjnej aktywnoci Kocioa na kilka wiekw. Tak byo w zaawansowanym redniowieczu, gdy rozwj cywilizacji miejskiej spotka si z ekspansj herezji gnostyckich, a dominikanie i franciszkanie wypracowali nowe metody ewangelizacji zarwno kultury (uniwersytety), jak i wzrastajcej ludnoci miast. Tak te byo w XVI wieku w czasach reformacji, gdy jezuici pooyli nacisk na rozwj szkolnictwa.

Kade z tych odpowiedzi poprzedzao trafne rozpoznanie cywilizacyjnego i religijnego zagroenia stojcego przed Kocioem. I dzi, gdy patrzymy na sytuacj Kocioa zarwno w Polsce, jak i w Europie, to widzimy narastajce zagroenie sekularyzacyjne. Laicyzacja i sekularyzacja s dzi najwikszym zagroeniem nie tylko religijnym, ale take cywilizacyjnym. Procesy te bowiem uderzaj nie tylko w chrzecijask tosamo naszego kontynentu i jego pozycj w wiecie, ale poprzez uruchomienie mechanizmw cywilizacji mierci uderzaj w sam istot czowieczestwa. Szczeglne zagroenie nios te procesy dla naszego narodu, bowiem katolicyzm jest istot naszej kultury narodowej, a jej sekularyzacja prowadzi w konsekwencji do zniszczenia najsilniejszej wizi spajajcej nasz nard.


Wielu komentatorw i socjologw twierdzi, i zagroenie sekularyzacyjne, cho istnieje, to nie stwarza realnej groby dla Kocioa w Polsce. Twierdz oni, e sytuacja spoeczno-religijna w naszym kraju jest stabilna i nie stwarza podstaw do obaw o przyszo. Tymczasem blisze wejrzenie w dowiadczenie najnowszej emigracji zarobkowej, jak te badania statystyczne i socjologiczne postaw religijnych pokazuj bardzo niebezpieczne rysy na polskim katolicyzmie. Dowiadczenie emigracji zarobkowej pokazuje, e w sytuacji wykorzenienia z dotychczasowych struktur nastpuje dramatyczne zaamanie praktyk religijnych. Oznacza to, i dotychczasowe praktyki tego pokolenia maj bardziej obyczajowy, ni religijny charakter. Gdy zmieniaj si warunki bytowania, dotychczasowe zwyczaje i praktyki zanikaj i nastpuje gboka laicyzacja.


Take dokadna analiza danych statystycznych dotyczcych sytuacji, zwaszcza w duych miastach, jest bardzo niepokojca. Mamy bowiem do czynienia z wyranym spadkiem praktyk religijnych w duych miastach, zwaszcza wrd modego wyksztaconego pokolenia, a zatem wrd tej grupy, ktra jest najbardziej dynamiczna i kreatywna. Temu procesowi spadku praktyk towarzyszy rozwj postaw selektywizmu religijnego, ktry w konsekwencji prowadzi do zburzenia wiatopogldu religijnego. Ten proces selektywizmu i relatywizacji prawd wiary jest ju niestety do gboko zakorzeniony.


Wyej zaobserwowane tendencje s wyranie spoecznie wzmacniane poprzez pewne procesy spoeczne. Koci w Polsce stoi przed wyzwaniem dwch zasadniczych procesw spoecznych. Pierwszy to starzenie si polskiego spoeczestwa i systematyczny wzrost populacji emerytw, jeszcze na tyle zdrowych i aktywnych, by biernie jedynie uczestniczy w yciu Kocioa. Ich rola nie jest w moim przekonaniu jasno zdefiniowana i wykorzystana w misji ewangelizacyjnej. I drugi proces, ktrym chc si tu zaj, to ogromny boom edukacyjny i jego religijne i spoeczne konsekwencje.


Obecnie w Polsce studiuje 1 800 tys. studentw i tak si ju dzieje od pierwszej poowy lat 90. Mamy w Polsce ogromny trend do zdobywania wyszego wyksztacenia. S to studia w przewaajcej mierze zawodowe. Niemniej jednak kilka lat aktywnoci intelektualnej, nawet o profilu zawodowym, prowadzi do aktywizacji intelektualnej, take do wasnych intelektualnych poszukiwa. Ta narastajca grupa absolwentw wyszych uczelni jak dotd nie znalaza sobie miejsca w Kociele, a co wicej coraz czciej znajduje je poza Kocioem. Bowiem z Kocioem wie j najczciej tradycja rodzinna i tradycyjne wizi spoeczne. Poniewa najczciej ci modzi absolwenci szukaj pracy poza dotychczasowym miejscem zamieszkania,znaczenie tego drugiego typu wizi gwatownie maleje w utrzymywaniu ycia katolickiego. Take znaczenie wizi rodzinnych maleje wraz ze zmian miejsca zamieszkania. Natomiast na swoich studiach nie znajduj nic, co wizaoby ich intelektualne dowiadczenie z yciem Kocioa. Mona nawet powiedzie, i ten typ studiw powoduje, i Koci ze swym intelektualno-wiatopogldowym przesaniem stoi z boku ich osobistych i intelektualnych dowiadcze. Nie jest to na szczcie radykalne rozstanie, ale wanie stanicie obok. W rezultacie nauczanie religijne coraz sabiej dociera do ich wiadomoci, a oni sami coraz czciej traktuj to nauczanie nie tylko wybirczo, ale jedynie jako element kulturowo- obyczajowy. Taki stan rzeczy prowadzi do powolnego, ale systematycznego rozchodzenia si z Kocioem. A trzeba pamita, e jest to najbardziej dynamiczna, a zatem wzorcotwrcza grupa spoeczna i jej ewolucja coraz silniej bdzie rzutowa na cao polskiego katolicyzmu.


Ten typ postawy „obok” wynika w znacznej mierze z intelektualne go dowiadczenia zdobytego na wyszych uczelniach. Dominujcy postkantowsko-pozytywistyczny model nauki wypiera kwestie wiatopogldowe i egzystencjalne poza obrb racjonalnoci. Nabywany na studiach wiatopogld naukowy, a waciwie koncepcja racjonalnoci stawia najwaniejsze pytania czowieka poza obszarem racjonalnej refleksji. Spycha je na margines prywatnoci, a waciwie subiektywizmu.


W ten sposb podstawowe pytania egzystencjalne i wiatopogldowe trac prawomocno intelektualn, staj si wyrazem intelektualnie niezgruntowanej opinii, bez aspiracji nie tylko prawomocnoci, ale i wiarygodnoci. Nic te dziwnego, i taki „naukowy” wiatopogld czyni religi w najlepszym razie wyrazem prywatnoci, bez jakiegokolwiek jej prawa do ksztatowania ju nie tylko spoecznej, ale czsto indywidualnej rzeczywistoci. Ten wiatopogld prowadzi najpierw do selektywnego traktowania prawd wiary, a nastpnie w wyniku wewntrznej niespjnoci takiej religii, do jej zupenego intelektualnego lekcewaenia. Na ten „naukowy” wiatopogld nakada si presja postmodernistycznej „kultury” z jej kompletnym zakwestionowaniem prawdy jako fundamentu ludzkiego ycia.Co wicej, ta postmodernistyczna moda doskonale pasuje do modelu wypychania religii i zagadnie wiatopogldowych poza obszar jakiejkolwiek refleksji. Zakwestionowanie bowiem prawdy, jako fundamentu ludzkiego ycia, pozbawia te prawomocnoci religi nawet na obszarze pozaracjonalnej emocjonalnoci. W efekcie mamy do czynienia nie tylko z inwazj rnego rodzaju irracjonalizmw, ale take z niezwykle siln presj laicyzacyjn modego, dynamicznego i wzorcotwrczego pokolenia. Od jego wyborw wiatopogldowych i szerzej od jego wyborw poznawczych zalee bdzie przyszo naszego narodu, a zwaszcza przyszo polskiego katolicyzmu. Dzi bowiem podstawowy front walkio cywilizacj chrzecijask w naszym kraju przebiega przede wszystkim o oblicze religijne tego pokolenia.


Wobec tego wyzwania Koci w Polsce staje waciwie bezradny. W ostatnich kilkunastu latach najwikszy spadek praktyk religijnych odnotowujemy w Warszawie, miecie, gdzie najbardziej kumuluje si to mode pokolenie. Do tych ludzi tradycyjne duszpasterstwo parafialne coraz mniej przemawia, coraz sabiej odpowiada na te aktualne wyzwania, podobnie jak to miao miejsce i w innych przeomowych momentach w historii Kocioa. Musi by ono uzupenione odpowiedzi na specyfik aktualnego zagroenia. Dlatego trzeba znale nowe instrumenty i nowe metody ewangelizacji.


Niewtpliwie jednym z charakterystycznych rysw tego pokolenia jest rozbudzenie intelektualne, ktrego studia zawodowe nie tylko nie zgasiy, ale przede wszystkim nie zaspokoiy. W tym pokoleniu, ktre jest do pragmatycznie nastawione, wystpuje jednak potrzeba intelektualnych poszukiwa i szukania odpowiedzi na czsto przytumione, ale przecie ywe w kadym czowieku pytania egzystencjalne i wiatopogldowe. Co wicej, jest potrzeba nie tylko odpowiedzi na nie, ale przede wszystkim jest, wbrew dominujcym nurtom kulturowym, potrzeba racjonalnej odpowiedzi. Bowiem jak dotd postkantowsko-pozytywistyczny typ refleksji, a zwaszcza koncepcja nauki rugowaa te kwestie poza obszar racjonalnoci. Za postmodernistyczna dekonstrukcja prawdy zwizana jest z nieprawdopodobn inwazj irracjonalizmu. Czowiek za ze swej istoty poszukuje przede wszystkim sensu, sensu wasnego ycia, wsplnot, w ktrych yje, sensu istnienia wiata. Poszukuje sensu intelektualnie uzasadnionego i prawomocnego. W chaosie moralnym i poznawczym wspczesnej „kultury” nie jest go w stanie odnale. Wspczesna postmodernistyczna „kultura” jest bowiem ywym zaprzeczeniem jakiegokolwiek sensu. Jest poprzez dekonstrukcj prawdy zniszczeniem jakiejkolwiek racjonalnoci, a tym samym jest zagroeniem destrukcji czowieka i zaprzeczeniem jakiegokolwiek sensu istnienia wiata. W tym chaosie poznawczym, dekadencji moralnej, irracjonalizmu i absurdu trudno jest odnale Boga. Dlatego podstawowym wymiarem wspczesnej ewangelizacji jest przede wszystkim obrona prawomocnoci, nie zredukowanego, ani nie nieznieprawionego rozumu jako podstawy racjonalnoci wiata i ludzkiego ycia. Wspczesna kultura musi by obroniona przed zalewem irracjonalnoci i bezsensu, a Koci, tak jak u schyku staroytnoci, stan na stray tradycji klasycznej, tak dzi musi stan na stray racjonalnoci wiata. wiat bowiem nie jest wynikiem irracjonalnego przypadku, byt za nie moe powsta z niebytu, a kamstwo nie jest tosame z prawd.


Obrona racjonalnoci wiata otwiera bowiem przestrze do prawomocnoci poszukiwa sensu istnienia czowieka i jego racji ostatecznych. Tylko w wiecie racjonalnym prawomocne jest pytanie o istnienie Boga, duszy niemiertelnej, sensu ludzkiego ycia. Zaprzeczeniem racjonalnoci jest zawsze absurd. I dzi ten absurd prowadzi do sekularyzacji i ateizmu. Obrona racjonalnoci wiata wymusza intelektualne zakwestionowanie podstaw wspczesnej „kultury”, a zwaszcza irracjonalizmu i postmodernizmu, wymaga zakwestionowania take redukcjonizmu poznawczego i subiektywizmu, wymaga zakwestionowania filozofii podmiotu i wszelkich form irracjonalizmu we wspczesnym wiecie. To zakwestionowanie dominujcych dzi nurtw „intelektualnych” jest moliwe jedynie na bazie filozofii realistycznej, filozofii skoncentrowanej na poznaniu rzeczywistoci i wyjanianiu jej ostatecznych racji. Dlatego naley rozpocz od upowszechnienia podstaw racjonalnego mylenia w tym pokoleniu. Dopiero na bazie racjonalnego poznania rzeczywistoci w jej ostatecznym bytowym charakterze mona budowa poznanie religijne, jako intelektualnie prawomocne. Dlatego walka o racjonalno wiata jest dzi warunkiem koniecznym w ksztatowaniu przyszoci polskiego katolicyzmu.


Dzi walka o racjonalno polskiego mylenia ma prawie wycznie akademicki charakter ograniczony w znacznej mierze do katolickich orodkw akademickich. Ale w czasach demokracji o ksztacie zarwno narodowej kultury, jak i o obliczu katolicyzmu decyduj masowe postawy spoeczne. Dlatego te ta strategia obrony racjonalnoci wiata, jako podstawa ewangelizacyjnej misji, musi mie spoeczny i instytucjonalny wymiar. Ta potrzeba spoecznego i masowego charakteru wynika z natury demokratycznego spoeczestwa (istnieje bowiem psychologiczna prawidowo przyznajca prawomocno zjawiskom szeroko upowszechnionym); a take z natury charakteru misji Kocioa adresowanego do kadego czowieka. Wany jest rwnie instytucjonalny charakter tej strategii. W przeszoci odpowiedzi na aktualne wyzwania byo przede wszystkim powoywanie zakonw organizujcych odpowied na specyficzne wyzwania. Dzi wydaje si, e walka o intelektualne i religijne oblicze modego pokolenia zaley od umiejtnoci stworzenia przez Koci instytucji, ktre odpowiedz na niepokoje intelektualne i egzystencjalne tego pokolenia.


Wydaje si, e temu pokoleniu trzeba stworzy moliwo studiw uzupeniajcych o charakterze filozoficzno-teologicznym na akademickim poziomie. Nie chodzi tu o pisanie jedynie magisteriw z tych dziedzin, ani tym bardziej przygotowywanie kadr katechetycznych, ale o stworzenie paszczyzny spotkania i intelektualnej refleksji na poziomie akademickim, nad najwaniejszymi pytaniami egzystencjalnymi, filozoficznymi i religijnymi. Celem tego typu studiw nie powinny by adne utylitarne cele, a wycznie poznawcze. W tym pokoleniu bowiem nie ma na to zapotrzebowania, a jedynie jest zapotrzebowanie poznawcze i potrzeba usensownienia wasnego ycia. Takimi instytucjami mogyby by diecezjalne i zakonne instytucje wyszej kultury religijnej. Powinny by one adresowane do osb po studiach wyszych i powinny zapewni akademicki poziom wykadw i seminariw. Oparcie tych studiw na podstawie filozofii realistycznej z jej koncepcj racjonalnoci daoby liczcej si grupie spoecznej potny instrument intelektualny do zmierzenia si z irracjonalizmem wspczesnych prdw. Poszerzaoby bowiem racjonalno wspczesnej refleksji poprzez, z jednej strony, uczenie racjonalnego mylenia, z drugiej — ujawnioby cay bezsens i absurd wielu pseudointelektualnych md powszechnie respektowanych. W tym kontekcie studia teologiczne suyby istotnemu pogbieniu ycia religijnego i wzmocniby obecno religijnej refleksji w polskiej kulturze. Tego typu instytuty mona stworzy w oparciu o kadry orodkw akademickich i seminaryjnych. Wane jest te denie do stworzenia wydziaw teologicznych na wszystkich uniwersytetach. Brak ich na dwch najwikszych: Jagielloskim i Warszawskim, utrudnia interdyscyplinarny dialog intelektualny. Stworzenie za Papieskiej Akademii Teologicznej, jako alternatywy powrotu wydziau na uniwersytet, byo prb izolacji i ugettowienia polskiego katolicyzmu.


Wrd tego modego profesjonalnego pokolenia koczcego wysze uczelnie s ywe zainteresowania intelektualne. Jak do tej pory nie spotkay si one z ywym zainteresowaniem instytucjonalnego Kocioa. Dotychczasowy konserwatyzm duszpasterski moe atwo zapozna t grup spoeczn. Byoby to niepowetowan strat dla przyszoci polskiego katolicyzmu. Bo cho Koci jest niezniszczalny w swej istocie, to nie znaczy, e Kocioy lokalne nie s zagroone upadkiem, czy nawet unicestwieniem.


Jak dotd w wielu kryzysach Koci potrafi prawidowo zdiagnozowa zagroenia i znale waciw odpowied, budujc jednoczenie waciwe instrumenty suce ewangelizacji. Ale dowiadczenie Kocioa zachodnioeuropejskiego pokazuje take, e niestety nie zawsze lokalne Kocioy s w stanie skutecznie przeciwdziaa zagroeniom dechrystianizacji. Wielk pomoc w wyznaczaniu kierunku duszpasterskiej strategii by pontyfikat Benedykta XVI wskazujcy kierunek duszpasterskiego „natarcia”. Obrona racjonalnoci wiata jest najwaniejszym intelektualnym wyzwaniem Kocioa w XXI wieku. Bg jest w stanie zawsze odnale czowieka, ale czowiek moe odnale Boga tylko w racjonalnym wiecie.


Marian Pika
historyk, Wiceprezes Prawicy Rzeczypospolitej



Copyright © Prawica Rzeczypospolitej

[ wykonanie ]